აჭარა, ისევე როგორც მთელი საქართველო, რთული და მრავალფეროვანი წარსულის მქონეა. როგორც ისტორიულ-გეოგრაფიული ერთეული, იგი უძველესი ხანიდანაა ცნობილი. მეცნიერთა აზრით, ეს ტერიტორია ახალი ქვის ხანიდან უნდა იყოს დასახლებული. ამ ხანის ძეგლები მაღალმთიან კურორტ ბეშუმთანაა ნაპოვნი. მდ. ჭოროხის აუზი ბრინჯაოს მეტალურგიის ერთ-ერთი ძირითადი კერა იყო. ამდენად აჭარის ტერიტორიაზე მრავლად მოიპოვება ბრინჯაოსა და ადრე რკინის ხანის ძეგლები. აჭარას კარგად იცნობდა ანტიკური სამყარო, რომელსაც აქტიური კულტურული და სავაჭრო ურთიერთობა ჰქონდა კოლხეთის სამეფოსთან. ქართულ მატიანეში აჭარა პირველად მოიხსენიება ძვ. წ. აღ.-ის III საუკუნეში, როგორც ქართლის სამეფოს ნაწილი. საქართველოში პირველად აქ დაირწა ქრისტიანობის აკვანი. ეს უდიდესი მნიშვნელობის ისტორიული მოვლენა უკავშირდება ქრისტეს მოციქულს - ანდრია პირველწოდებულს, რომელიც შემოვიდა აჭარაში და იქადაგა ქრისტიანობა. ჩვ. წ. აღ. I საუკუნეს უკავშირდება აგრეთვე გონიო-აფსაროსის ციხეც, რომელიც ბათუმთან ახლოს, გონიოშია განლაგებული. მას გრანდიოზულ კოლხურ ციტადელს უწოდებენ, რომელიც დღესაც წარმოადგენს აჭარის ისტორიის უძვირფასეს ნიმუშსა და არქეოლოგიის კვლევის საგანს. გარდა ამისა, სწორედ გონიოს ციხის ტერიტორიაზეა აღმოჩენილი ძალზე მნიშვნელოვანი ქრისტიანული სიწმინდე - მატათა მოციქულის საფლავი. როგორც ცნობილია, ეს მოციქული იუდა ისკარიოტელის ნაცვლად მიიღეს თორმეტ რჩეულთა რიგში. ისტორიული წყაროები გვამცნობენ, რომ ის ცხოვრების ბოლო წლებში აჭრაში მოღვაწეობდა და აქვეა დაკრძალული. შუა საუკუნეების აჭარაში კარგად იყო განვითარებული არქიტექტურა, მწერლობა, წიგნების გადაწერა, ხისა და ტყავის დამუშავება. XVII საუკუნეში აჭარა ოსმალებმა დაიპყრეს. 1609 წელს ის გათავისუფლდა და გურიის სამთავროს შეუერთდა. 1614 წელს კი კვლავ ოსმალების ხელში აღმოჩნდა და 1878 წლამდე მათი ბატონობის უღლის ქვეშ გმინავდა. მთელი ამ დროის მანძილზე პატარა აჭარა არ ეპუებოდა ოსმანთა უზარმაზარ იმპერიას. ამ კუთხის მცხოვრებნი აწყობდნენ აჯანყებებს, მალულად მისდევდნენ ქრისტიანულ რელიგიას, თაობიდან თაობას გადასცემდნენ ქართულ და მართმადიდებლურ ადათებსა და ტრადიციებს, იცავდნენ მშობლიურ ენას. 1878 წელს, რუსეთ-თურქეთის ომის შედეგად აჭარა დედა-საქართველოს დაუბრუნდა. XIX საუკუნის ბოლოდან დაიწყო ახალი ეტაპი აჭარის ისტორიაში. კუთხე ეკონომიკური და სოციალური აღმავლობის გზას დაადგა. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ, 1921 წელს, აჭარა გამოცხადდა ავტონომიურ რესპუბლიკად. ამ სტატუსს ის დღემდე ინარჩუნებს. გასული ასწლეულის მანძილზე, საბჭოთა ხელისუფლების პირობებში, აჭარის განვითარება საერთო საბჭოური სივრცის ჩარჩოებში მიმდინარეობდა. "ვარდების რევოლუციად" წოდებული 2003 წლის ნოემბრის მოვლენების შემდეგ, 2004 წლის მაისში აჭარის მოსახლეობამაც გააკეთა თავისი არჩევანი და დღეს ის კვლავ აღმავლობის გზაზეა. ბათუმის ისტორია აჭარის ისტორიის ფონზე ცალკე შეიძლება გამოვყოთ ქალაქ ბათუმის ისტორია. ბათუმის გარეშე შეუძლებელია არა მხოლოდ საქართველოს, არამედ მთელი კავკასიის ისტორიის წარმოდგენა. შავი ზღვის აბრჭყვიალებულ ზედაპირს კვეთს ნახევარკუნძული, რომელზედაც პატარა საპორტო ქალაქია გაშენებული. ამ ქალაქს ბათუმი ჰქვია. ბათუმს მთელი წელი ეფერება ზღვა, ელამუნება ზღვიდან მონაქროლი სუსტი, თბილი ქარი. ბათუმში ხშირად წვიმს, მაგრამ ამინდის სწორედ ამგვარი ცვალებადობა უქმნის ამ ქალაქს განუმეორებელ იერსახეს და ,,წვიმიანი მზიანეთის" მომხიბლავ იმიჯს. ბათუმი თითქმის ზღვის დონეზეა განლაგებული (3 მ. ზღ.დ.-დან), რაც მრავალწილად განსაზღვრავს მისი კლიმატის უნიკალურობას. პირველ ცნობებს ბათუმის ადგილას გაშენებული ქალაქის შესახებ გვაწოდებენ პლინიუსი, ქსენოფონტე და აპოლონიოს როდოსელი. ისინი ადასტურებენ, რომ ამ ქალაქს კარგად იცნობდა ანტიკური სამყარო და რომ ის ოდითგან იყო დიდი მნიშვნელობის მქონე პორტი. ბათუმის სახელწოდებაც ბერძნული ძირიდანაა წარმომდგარი. ადრე მას მოიხსენიებდნენ ბერძნული სახელწოდებით ,,ბათიუს ლიმან~, რაც ,,ღრმა ყურეს" ნიშნავს. მეცნიერები თვლიან, რომ სწორედ აქ ერწყმოდა ერთმანეთს ორი უძველესი კულტურა - ანტიკური და კოლხური. ოსმანთა იმპერიის ბატონობის დროს ბათუმის გეოპოლიტიკური მნიშვნელობა შემცირდა. ამის შედეგია ის, რომ შუა საუკუნეების ბათუმის შესახებ ისტორიულ წყაროებში დაცული ცნობები საკმაოდ მწირია. XIX საუკუნის ბოლოს ბათუმი აჭარის საოლქო ცენტრად იქცა და, შესაბამისად, ცენტრალური ადგილი დაიჭირა აჭარის ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. 90-იან წლებში იგი ნავთობპროდუქტების ექსპორტისა და მასთან დაკავშირებული წარმოების მსხვილი ცენტრი და მნიშვნელოვანი ნავსადგური გახდა. საგულისხმოა ბათუმის ისტორიის ის პერიოდი, როცა ქალაქი პორტო-ფრანკოდ გამოცხადდა. ამ დროისათვის ბათუმის პორტის ტვირთბრუნვა მნიშვნელივნად გაიზარდა. XX საუკუნის პირველ ათწლეულში ბათუმის გავლით საქართველოსა და რუსეთის იმპერიის სხვადასხვა კუთხეში რეგულარულად შემოდიოდა მრავალი სახის საქონელი. ბათუმის პორტი იქცა ბაქოში მოპოვებული ნავთობის გადაზიდვის უდიდეს სატრანზიტო პუნქტად. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ ბათუმი კვლავაც ასრულებდა მნიშვნელოვანი საპორტო ქალაქის ფუნქციას. მისი საზღვაო ნავსადგური მრავალ სამგზავრო და სატვირთო გემს ემსახურება. ზღვით მოსულ სტუმრებს უკვე გემიდან ეშლებათ თვალწინ ჩვენი ქალაქის ულამაზესი ხედები. ბათუმის უნიკალობა იმაშიც მდგომარეობს, რომ ის რომაული დაგეგმარებითაა აგებული. პარალელური ქუჩების მეშვეობით იგი მკაფიოდაა დაყოფილი კვადრატებად, რაც ორიენტირებას უადვილებს დამთვალიერებელს და, ვინაიდან, ყველა ქუჩის ნუმერაცია ზღვიდან იწყება, ამ ქალაქში დაკარგვა სავსებით შეუძლებელია.